اصفهان؛ شهری با چند طعم
اصفهان برای من، همیشه شهری با چند طعم است؛ شیرین، گس و گاهی تلخ. شهری که هر بار به آن سفر میکنم، چیزی از گذشته را در دهانم زنده میکند و چیزی تازه به خاطراتم میافزاید.
شاید اصفهان برای من از همان روزی آغاز شد که تمام فامیل در خانه بزرگ سازمانی شرکت نفت جمع شده بودیم؛ مهمانی ولیمه حاجعمو که از مکه برگشته بود. من و دخترعمهام، دور از چشم مادرها، دست در دست هم، راه افتاده بودیم در کوچههای شهر. آنقدر گشتیم و خیال کردیم بزرگ شدهایم و شهر را بلدیم، که ناگهان سر از جلفا درآوردیم و خیلی ساده گم شدیم.
کنار مادی پرآبی نشستیم و خیلی سادهتر گریه کردیم.
هنوز نمیدانم آن روز چه کسی ما را پیدا کرد، اما جلفا از همان کودکی در خاطرم با طعم گم شدن و اشک گره خورد؛ گم شدنی که حالا، بعد از سالها، وقتی در کوچههایش قدم میزنم، بیشتر شبیه پیدا کردن است.
اصفهان، طعم شیرین خیال هم دارد. وقتی نگاهم از سردر قیصریه عبور میکند و شکوه روزگاری دور را جستوجو میکند؛ وقتی از عالیقاپو به میدان نگاه میکنم و خیال میکنم هنوز صدای رفتوآمد دربار صفوی در گوشههای میدان مانده است؛ وقتی سوار بر درشکه دور نقش جهان میچرخیم و چشمهایمان از کاشیهای فیروزهای، نقشها، حجرهها و آن همه زیبایی سیر نمیشود.
و البته گوشفیل و دوغ!
هنوز نمیدانم چه کسی برای نخستین بار تصمیم گرفته شیرینی گوشفیل را با شوری دوغ به هم پیوند بزند، اما اصفهان در همین تضادهاست که خودش را به من نشان میدهد؛ شهری که انگار میداند زندگی هیچوقت یک مزه ندارد.
گاهی شیرین است، گاهی شور، و گاهی باید هر دو را با هم تجربه کرد تا معنای طعم را فهمید.
اصفهان، طعم تلخی هم دارد. وقتی از حمله افغانها میشنوم و از شهری که روزگاری زیر بار محاصره، گرسنگی و ویرانی خم شده است؛ وقتی از تاریخش میخوانم و به اجبارهایی فکر میکنم که در دوره صفویه بر باور و زندگی مردمانش سایه انداختند. تاریخ برای من فقط روایت شاهان و فتحها نیست؛ گاهی صدای مردمی است که در میان تصمیمهای بزرگ، زندگی کوچک و عزیزشان را از دست دادهاند.
در هشتبهشت قدم میزنم و شکوه قصر، مرا با خود تا دل تاریخ میبرد. به چهلستون میرسم؛ هجده ستون را در آب میبینم و خیال میکنم دو ستون دیگر را باید در جایی از حافظهام جا بگذارم تا عدد چهل کامل شود. شاید این هم از بازیهای اصفهان با خیال من است؛ شهری که حتی نام بناهایش آدم را به پرسیدن و تصور کردن وامیدارد.
به منارجنبان میرسم؛ منارههایی که با جنبیدنشان، حیرت را به آدم منتقل میکنند. پشت کوه آتشکده، در دل این شهر، نشانههایی از روزگاری دیگر هم هست؛ روزگاری که باورها و آیینها، پیش از آنکه در مرزهای امروزین ما قرار بگیرند، کنار هم نفس میکشیدند. من اما در اینجا بیشتر از آنکه دنبال افسانه باشم، دنبال رد زندگیام؛ دنبال آدمهایی که این سنگها را لمس کردهاند و روزی مثل من، با حیرت به آسمان نگاه کردهاند.
کنار مزار صائب، زمزمه میکنم:
«ما را زمانه گر شکند، ساز میشویم.»
و فکر میکنم شاید راز ماندن همین باشد؛ اینکه آدم، حتی از شکستن، صدایی برای ادامه زندگی پیدا کند.
بر مزار میرعماد، با قلم جانم مشق خط میکنم. به این فکر میکنم که چگونه دست یک انسان میتواند چیزی را چنان زیبا بنویسد که قرنها بعد، ما هنوز مقابل آن بایستیم و از تناسب، سکوت و حرکت یک خط، لذت ببریم. بعضی آدمها با دستهایشان از زمان عبور میکنند.
اصفهان برای من طعم گس و غریبی دارد، وقتی از محله سنگتراشها عبور میکنم و به مدرسه فرانسویهای دیروز، دانشکده هنر امروز، میرسم. به دیوارهایش گوش میکنم. شاید هنوز زمزمه شبانه کودکان لهستانی در گوشهای از این ساختمان مانده باشد؛ کودکانی که جنگ، خانه و وطنشان را از آنها گرفت و روزگاری در این شهر پناه یافتند.
چقدر عجیب است که یک شهر میتواند همزمان میزبان جشن، هنر، عشق، جنگ، آوارگی و پناه باشد؛ و همه اینها را بیهیاهو در دیوارهایش نگه دارد.
در وانک و بیتالحم، مقابل نقاشیها میایستم. چشمم میان رنگها، چهرهها و روایتها میگردد. دلم میخواهد نقاشیها برایم از داستان ازل بگویند؛ از شمعون، مسیحا، پاشویان و آدمهایی که ایمانشان را در رنگ و تصویر به جا گذاشتهاند. من همیشه فکر میکنم هنر، زبان مشترک آدمهایی است که شاید در زبان، باور و سرزمین با هم تفاوت داشته باشند، اما در حیرت از زیبایی، به یکدیگر نزدیک میشوند.
و باز، گاهی تلخی در تمام جانم جولان میدهد؛ وقتی قصه خاموش شدن شمع گرمابه شیخ بهایی را میشنوم. وقتی به این فکر میکنم که چه چیزهایی را در این سرزمین، نه زمان، که دستهای بیاعتنا و نابلد از ما گرفتهاند. دستهایی که گاهی به جای ساختن، فقط برای خراب کردن بلند میشوند.
در این سفر سهروزه، همراه منصور ضابطیان، و سفرنامه خوانی هایش دوباره در اصفهان قدم زدم
از چهارباغ و آمادگاه گذشتم در سی و سه پل و پل خواحوی مکث کردم
من اصفهان را زیر زبانم مزه مزه کردم
شهری که هر گوشهاش چیزی برای دیدن و هر سکوتش چیزی برای شنیدن دارد. گاهی به بناها نگاه میکردم گاهی به آدمها، گاهی به خودم که میان گذشته و امروز، میان کودکی و اکنون، راه میروم.
و حالا که سفر تمام شده، اصفهان هنوز در دهان من مانده است.
با شیرینی گوشفیل و خیالهای کودکی، با گسی تاریخ و غربت، با تلخی آنچه از دست رفته، و با شیرینی آنچه هنوز میتوان دید، لمس کرد، نوشت و دوست داشت.
شاید اصفهان همین باشد؛ شهری که نمیشود فقط تماشایش کرد. باید آن را چشید، در کوچههایش گم شد، کنار مادیهایش نشست، به دیوارهایش گوش داد، با سنگهایش حرف زد و گاهی برای آنچه بوده و آنچه دیگر نیست، آرام گریست.
و بعد، دست در دست خاطرات، دوباره راه افتاد.



آخرین دیدگاهها